به گزارش طلوع یزد به نقل از www.hawzahnews.comهماهنگی حماسه و عرفان در نهضت حسینی، تبیین معنا و مفهوم عرفان حقیقی و توصیه به مبلغین در بیان صحیح وقایع محرم و عاشورا و ... از جمله مباحثی بود که حجت الاسلام والمسلمین مرتضی جوادی آملی در این گفت وگو بیان کرد که مشروح آن در ذیل می آید.
 
* موضوع سخن ما در باب هماهنگی حماسه و عرفان در نهضت حسینی می باشد لطفا در ابتداء مقدمه ای در خصوص این مطلب بیان کنید؟
 
بحث مهم نهضت حضرت اباعبدالله(ع) از منظرهای مختلفی قابل بررسی است، یکی از این نگاه ها و عمده ترین نظرها نظر عرفانی است بدون شک حماسه و نهضت در حوزه «عقل نظری» است و اگر عقل نظری، عقل عملی را حمایت و پشتیبانی نکند در نهایت سازمان و ساماندهی خوبی نخواهد یافت.
 
خداوند متعال عده ای را که بر اساس کفر و انکار نسبت به خدای عالم وارد مبارزه با او می شوند را به وصف «قتال» و «مبارزه» متصف می کند و می فرماید: ایشان در مسیر طاغوت در حال تلاش هستند «وَ الَّذینَ کَفَرُوا یُقاتِلُونَ فی سَبیلِ الطَّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِیاءَ الشَّیْطانِ إِنَّ کَیْدَ الشَّیْطانِ کانَ ضَعیفاً سوره نساء آیه 76» لذا تردیدی در این معنا نیست که هر حرکتی، خاستگاه علمی و عملی دارد و اگر علمی که پشتوانه این نظرات است عمیق تر و از جایگاه برتری برخوردار باشد آن حماسه نیز قوی تر خواهد شد.
 
* لطفا قبل از بیان حماسه حسینی از منظر عرفان بفرمایید آیا بین عرفان اسلامی و عرفان اهل بیت(ع) تفاوتی وجود دارد یا هماهنگی و اتحاد بین این دو دیدگاه برقرار است؟
 
اگر بخواهیم حماسه حسینی را از منظر عرفان مورد بحث و بررسی قرار دهیم مناسب است در ابتدا مقدمه ای ذکر کنیم و تفاوت عرفان اسلامی و عرفان اهل بیت(ع) را هم بیان کنیم و ببینیم در مدل عرفان اسلامی جریان نهضت اباعبدالله چگونه قابل ارزیابی است.
 
علوم اسلامی اعم از فقه، فلسفه، کلام، تفسیر و ... از مجموعه منابعی که ما نام آن را کتاب و سنت و عقل می نهیم اشراب و سیراب می شوند، آن بخشی که از اهل بیت عصمت و طهارت مخصوصاً نبی مکرم اسلام(ص) به ما رسیده است در حقیقت منابع دین ما هستند و برای این که بتوانیم این منابع را به درستی در مسیرهای مختلف بکار بگیریم باید به صورت علم درآوریم و تبدیل به علم شوند
 
علم فقه دارای دستگاه فکری خاصی است که اصول، مسائل، محمولات و مبادی خاص خود را دارد، تمام روایاتی که اهل بیت(ع) در باب قواعد فقهی مطرح کرده اند را در ابتداء فقها و مجتهدین در قالب دستگاه علم فقه می برند و از آن طریق احکام را استنباط می کنند؛ هیچ فقیهی نیست که بتواند بدون مدل و دستگاه طراحی شده علم فقه، حکمی را استنباط کند؛ در قرآن کریم حدود 500 آیه، معروف به آیات الاحکام می باشند ولی هیچ فقیهی از این آیات با این که از اصیل ترین منابع دینی ما یعنی قرآن اتخاذ شده است بهره فقهی مسقیم نمی برند، بلکه در دستگاه علم فقه آن را می سنجند و همه آن چه که برای رسیدن به یک حکم شرعی مهم است را در مدل و دستگاه فقه ارزیابی می کند و آنگاه به صورت یک حکم فقهی و فرعی از فروعات دینی بیان می کند.
 
این اتفاق تنها نسبت به علم فقه نیست، بلکه در حوزه علم کلام هم همین گونه هست، ما آیات و روایات فراوانی داریم که در حوزه مباحث اعتقادی و «فعل الله» وارد شده است و مستقیماً در آن آیات و روایات درباره این مسائل مباحثی بیان شده است، همانطوری که می دانیم موضوع علم کلام؛ ذات الهی، اوصاف و افعال اوست، ولی متکلم این منابع را در مدل علمی و دستگاه علم کلام می برد و جوانب آن را می سنجد و با منابع دیگری که از منابع دینی محسوب می شوند می سنجد و روشمندانه و مطابق با اصولی که در علم کلام بیان شده است و بر اساس آن عقائد و محصولات، علم کلام را استنباط می کند و این روش و منهج در تمامی علوم رعایت می شود.
 
* آیا علم عرفان اسلامی هم از همین منهج بهره گرفته است؟
 
بله، علم عرفان هم از همین روش پیروی می کند؛ آیات و روایات فراوانی در مجامع روایی ما در حوزه عرفان بیان شده است که نگرش های عرفانی و شهودی اهل بیت(ع) را بیان می کنند و ما هیچ تردیدی نداریم که بسیاری از آموزه ها و تعالیمی که از سوی انبیاء الهی و پیامبر خاتم و ائمه معصومین و آیات قرآنی به ما رسیده است ناظر به منظر عرفانی می باشد؛ عرفان اصیل اسلامی ما این هاست، اما این آموزه ها تا در یک مدل علمی وارد نشود و در آن دستگاه علمی این آیات و روایات عرضه نشوند، نمی توان آن را به عنوان یک محصول علمی مطرح کرد، آن چه آن ها بیان نموده اند بالاتر از علم است، اما این معارف باید به یک مدل علمی تبدیل شوند، لذا علم فقه؛ علم کلام؛ علم فلسفه و عرفان همه این ها اسلامی اند از آن جهت که منابع آن ها اسلامی است، حتی شیوه هایی که ما در این علوم به عنوان علم اسلامی استفاده می کنیم برگرفته از همان آموزه ها و تعالیمی است که آن ها دارند؛ البته ممکن است در برخی از علوم کار بیشتر و تحقیقات وسیع تری صورت گرفته باشد، مانند فقه که از زمان امام باقر و امام صادق علیهما السلام شکل و رونق خاصی گرفته است و ائمه(ع) علم اجتهاد و اجتهاد فقهی را به شاگردان خود می آموختند و مجتهد می پروراندند و شاگردان متعددی در علوم مختلف داشتند، اما بعدها که کار عالمانه بر روی آن مسائل و مطالب صورت گرفت، مدل علمی تولید شد و الان فقهای ما بر اساس مدل علمی، احکام الهی را استنباط می کنند و این روایاتی که در ابواب مختلف وارد شده است را فقیه در این مدل علمی بررسی و تحقیق می کند و حکم الهی را استنباط می کند.
 
عرفان اسلامی هم همین گونه است، یعنی دارای دانش و دستگاه علمی خاص خود می باشد که در آن مدل علمی، آموزه های وحیانی انبیا و اولیا الهی قرار می گیرند و نتایج عرفانی را بر اساس آن الگو تحصیل می کنیم؛ یعنی این گونه نیست که آیات و روایات مرتبط به مباحث جهان شناسی مستقیماً مورد استفاده قرار بگیرد، بلکه حکماء الهی این دستگاه علمی را ساختند و بر اساس این دستگاه آموزه هایی که از منظر حکمت از اهل بیت(ع) صادر شده است را در آن دستگاه و مدل علمی قرار می دهند و طبعاً آن چه نتیجه می گیرند یک نتیجه حکیمانه می باشد البته این تحقیقات در برخی از علوم مانند علم فقه بیشتر می باشد.
 
* علت توسعه تحقیقات در برخی از علوم نسبت به برخی دیگر از علوم چیست؟
 
علت آن دو امر است، اول این که حوزه هزار و چهارصد ساله فقهی ما؛ همواره وجود داشته است و به فرموده آیت الله جوادی آملی حفظه الله: علم فقه بیش از هزار سال عمر دارد و هر روز هم بیش از هزار ساعت در حوزه های علمیه بر روی آن کار شده است و چنین علمی گستردگی و عمق فراوانی دارد و لغزش آن هم نسبت به علوم دیگر کمتر است و دلیل دوم این است که حوزه فقه مربوط به عمل مکلف است، هر چند لغزش ها در حوزه عمل لغزش های سنگینی است، اما لغزش ها در حوزه اندیشه و هستی شناسی و عقاید و جهان بینی لغزش های سنگین تری می باشد؛ این دو مسئله باعث شده است که برخی از علوم آن رونق و رواجی که برخی دیگر از علوم دارند نداشته باشند.
 
خلاصه این که بر این اساس علم فلسفه و عرفان هم کاملاً اسلامی می باشند و همان منابعی که علم فقه و تفسیر را تأمین می کند، علم فلسفه و عرفان اسلامی را هم تأمین می کند و لذا اگر به کتب اصیل حکمای بزرگ و الهی ما رجوع کنید، می بینیم کتاب های ایشان سرشار از آیات و روایت می باشد و توانسته اند در دستگاه فکری خود آیات و روایات را قرار بدهند و این دستگاه بر اساس آن آموزه ها شکل بگیرد.
 
عرفان اسلامی که مراد از آن عرفان اسلامی و شیعی است، کاملاً مستند به منابع دینی ما می باشد و از آموزه های دینی ما گرفته شده اند، این نوع معرفت، از قرآن و اهل بیت فرا گرفته شده است و روشی شهودی و برخاسته از سلوک عارفانه و عاشقانه ای است که از متن دین می باشد و عبارت است از دستوراتی که خود شرع در جهت تهذیب و فلاح و رستگاری به انسان آموخته است و همان ها مایه این نوع معرفت است، همان طوری که عقل یک مسیر معرفتی برای انسان است، قلب هم مسیر دیگری در جهت معرفت است با این تفاوت که محصول عقل، علم حصولی است و محصول قلب، علم شهودی می باشد و تفاوت هایی را به نوبه خود دارند، عرفان اسلامی برگرفته از آموزه های وحیانی است و نکاتی که اهل بیت(ع) از منظر عرفانی مطرح نموده اند در علم عرفان ما به صورت روشن آمده است.
 
* خاستگاه نهضت اباعبدالله از چه افقی و منظر عرفانی قابل تبیین است و از چه جایگاهی این قیام انجام شد؟
 
در نهضت اباعبدالله ویژگی که وجود دارد این است که حضرت بر اساس یک منظر عرفانی این نهضت را انجام دادند، چرا که اگر بخواهیم قیام و نهضت حسینی را از منظر علم فقه یا علم کلام و فلسفه بررسی کنیم، امکان پذیر نیست زیرا در آن شرایط حاد و سخت و دشواری که حکومت اموی بر جهان اسلام و اهل بیت عصمت و طهارت ایجاد نموده بود، فرصتی برای حضور امام(ع) در عرصه هدایت بشری وجود نداشت و آن برخورد ظالمانه ای که از زمان رحلت نبی مکرم اسلام بر خاندان اهل بیت وارد شد در زمان حکومت اموی به بلوغ و رشد خود رسیده بود و نشان آن صلحی بود که امام حسن مجتبی(ع) داشتند؛ حضرت دیدند؛ اگر با شخص پلیدی مانند معاویه صلح نکند، این تتمه ای که از اسلام و پیروان اهل بیت مانده است از بین می رود لذا مجبور به صلح شدند لذا می بینیم با این که امام حسن مجتبی و امام حسین علیهما السلام هر دو امام هستند و به تعبیر پیامبر اکرم «الحسن و الحسین إمامان قاما أو قعدا؛ عوالی اللآلی ج: 4 ص: 93» اما شرایط بگونه ای بود که حتی فرصت برای قیام هم وجود نداشت اما بعد از مرگ معاویه پلید، فرصتی پیش آمد تا اباعبدالله(ع) از این فرصت استفاده کنند
 
ما می خواهیم بررسی کنیم که حضرت از چه جایگاهی قیام نمودند، اگر بخواهیم از منظر علم فقه به این مسئله نگاه کنیم علم فقه می گوید: چون جا برای امر به معروف و نهی از منکر نیست و اگر بخواهی وارد مهلکه شوید خود را به کشتن می دهید «وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ؛ بقره آیه 195» در اینجا فقه از این منظر سخن می گوید و می گوید: امر به معروف و نهی از منکر واجب است، اما باید شرایط آن مهیا باشد لذا فقه از این منظر به مسئله نگاه می کند؛ اگر از منظر علم کلام و فلسفه هم به این جریان نگاه کنیم، گرچه این علوم عهده دار جهان بینی افراد هستند و وظائف مکلفین را بیان نمی کنند، اما بهر حال عدل الهی را علم کلام و فلسفه اثبات می کند و در این شرایط خفقان و ظلم حکومت اموی شرایط برای احیای عدل مهیا نبود آن چه که اباعبدالله(ع) را برای این حرکت جاودان به راه انداخت آن منظر عرفان است.
 
* عرفان چه نوع نگاهی به عالم و مبدأ و معاد دارد که اینگونه می تواند مبدأ یک نهضت عظیم الهی شود؟
 
علم عرفان عمدتاً در دو حوزه بحث می کند، اول این که توحید چیست؟ و دوم این که موحد کیست؟ بر اساس توحید عرفانی توحید درجاتی دارد و یکی از مراتب آن توحید شهودی یا میانی است:
 
«رسد آدمی به جایی که به جز خدا نبیند»
 
یعنی ممکن است انسان بجایی برسد که به جز خدا نبیند و آیا این که به غیر از خدا چیز دیگری هم هست یا نیست؟! این توحید گویای آن نیست؛ مطلب و معرفت بالاتری که در توحید عرفانی مطرح می باشد و حتی در کلام اهل بیت(ع) نیز بیان شده است این است که جز حق تعالی در عالم نیست و هرچه هست آیت خدا و جلوه حق متعال و تجلیات رحمان است؛ جهان مظهر خداست و او با اسم «هو الظاهر» ظهور کرد و جهان مظهر اوست، خود علی بن ابیطالب می فرماید: «مَا لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ آیَةٌ هِیَ أَکْبَرُ مِنِّی وَ لَا لِلَّهِ مِنْ نَبَإٍ أَعْظَمُ مِنِّی؛ کافی ج: 1 ص: 207»؛ و همان طوری که علی(ع) در خطبه 108 نهج البلاغه فرمود: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمُتَجَلِّی لِخَلْقِهِ بِخَلْقِهِ» جهان جلوه حق است و مجلی تجلی حق متعال است و ما آسمان و زمین را آیات الهی می دانیم و این صریح آیات و روایات اهل بیت(ع) است؛ جز حق چیزی وجود ندارد و هرچه هست نمود آن «بود» مطلق است، این نگاه عرفان است و عارف کسی است که به این نگاه برسد و بداند جز حق متعال نیست و موحد، آیینه دار جلال و جمال حق است پس توحید عرفانی این است که جز حق متعال چیزی نیست «ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّ ما یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ وَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبیرُ؛ سوره حج آیه 62» یا «إِنْ هِیَ إِلاَّ أَسْماءٌ سَمَّیْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ، سوره نجم آیه 23» این ها مسمیاتی هستند که شما بر آن ها اسم گذاشته اید و الّا از نظر عارف، زمین حق است؛ آسمان حق است؛ عالم و آدم حق اند یعنی ظهور حق که باشند و حق مطلق را به اندازه خود نشان می دهند و آیت حق اند، البته آیت بودن آن ها به تفاوت ظرفیت وجودی آنها مختلف است و برخی وسیع تر هستند، پس دو نکته در عرفان اسلامی مطرح است، توحید و موحد.
 
انسان موحد به مرتبه ای می رسد که به جز حق، وجودی نیست؛ یعنی این که آدمی بجایی می رسد که جز خدا نمی بیند.
 
* بنا به گفته جناب عالی، عالم جلوه حق متعال است و این اتفاق در عالم تکوین به خوبی قابل مشاهده است، چرا که عالم تکوین از اراده الهی تخطی نمی کند، اما در عالم تشریع این حقیقت را نمی توان بخوبی دریافت، لطفا توضیحی بر این مطلب بدهید؟
 
بله همینطور است، این اتفاق در نظام تکوین به خوبی روشن است، ما در عوالم هستی از نفس و طبع و عقل در هر مرحله ای از مراتب هستی که باشیم این حقیقت را به خوبی میابیم، که هیچ موجودی از خود، هستی و ذاتی ندارد و هرچه هست جلوه اوست و به قول حکیم الهی در نغمه حسینی:
 
«آیینه بشکست و رخ یار دید»
 
جهان آیینه حق سبحانه و تعالی است؛ این عرفان برگرفته از اهل بیت(ع) است پس جهان «من البدو الی الختم» آیات الهی و تجلیات او هستند و آن چه که الان زمینه را برای شبهه ایجاد کرده است، فضای تشریع و اعتبار است!
 
در عالم اعتبار بعضاً می بینیم که جلوه هایی نشان داده می شد که این صورت ها صورت الهی نیستند، ما می توانیم بگوییم شجر و حجر صورت الهی است، یعنی به نوبه خود آیتی از آیات الهی است، اما در عالم تشریع و اعتبار جریاناتی رخ می دهد که این جریانات حیثیت های الهی ندارند، انبیاء الهی و سفیران آسمانی آمده اند تا جهان اعتبار را مثل جهان تکوین بسازند و آن ها را هم از مظهریت الهی برخوردار کنند، لذا اگر بخواهیم رسالت انبیاء الهی را از منظر عرفانی ارزیابی نماییم، می توان گفت؛ انبیاء الهی آمده اند که جهان اعتبار و بشریت را به جهات روابط اجتماعی، اقتصادی، سیاسی به گونه ای بسازند که همان طورکه عالم تکوین آیت و مظهر الهی است، عالم تشریع هم مظهر الهی باشد، یعنی عدالت در همه جنبه های سیاسی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی حاکم باشد و حق و عدل در مناسبت های اجتماعی و روابط انسانی حکم فرما باشد.
 
اگر نظام هستی به دو بخش تکوین و تدوین تقسیم شود، نظام تکوین کاملاً جلوه الهی دارد «تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فیهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَیْ ءٍ إِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبیحَهُمْ إِنَّهُ کانَ حَلیماً غَفُوراً؛ سوره اسراء آیه 44» ما اگر می خواهیم همین منظر را هم در عالم اعتبار قرار دهیم، باید احکام و حکم الهی در این عالم برقرار شود عارف می گوید: همان طوری که جهان تکوین مظهر آیات الهی است، عالم تدوین و اعتبار با همه صورت های مختلفی که دارد در آنجا هم باید ارادات الهی را ببینیم، اراده الهی در تکوین همان است که تحقق یافته است «قالَ رَبُّنَا الَّذی أَعْطی کُلَّ شَیْ ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی ؛ سوره طه آیه 50» در نظام تشریع هم باید همان باشد که او اراده کرده است و هر اراده ای که خدا برای جامعه بشری در نظر دارد چه به لحاظ حیثیت های فردی و چه حیثیت های جمعی تحقق یابد. انبیاء الهی می آیند تا این رسالت را انجام دهند تا جهان تشریع را هم مظهر اراده خدا نمایند لذا انبیاء الهی محقق کننده اراده خدا می باشند و ایشان آمدند تا احکام و اخلاق و معارف را همه بر اساس اراده الهی بسازند اگر این شد، جهان تکوین و تشریع می شود مظهر خدا؛ اگر در خصوص امام زمان(ع) می فرمایند: در عصر ایشان جهان پر از عدل و داد می شود «هُوَ الْمَهْدِیُّ الَّذِی یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً؛ کافی ج: 1 ص: 338» به خاطر این است که در زمان ایشان جهان تشریع به گونه ای تحقق میابد که خداوند خواسته بود و عین اراده الهی در آن عصر حاکم است.
 
* نهضت اباعبدالله چگونه این معنا را تحقق داد؟
 
 علم فقه، تاب این معنا را ندارد چرا که در فقه آن چه مطرح است، تولی و تبری و امر به معروف و نهی از منکر و ... است، آیا در عصر امام حسین(ع) کسی می توانست تولی خود را به اهل بیت(ع) نشان بدهد؟ در زمانی که بردن نام علی بن ابیطالب را ممنوع کرده بودند و اسم مبارک ایشان را بر نعل اسب می زدند، تا لگد مال کنند، دیگر کسی جرات نداشت نام فرزندش را علی بگذارد، لذا در جامعه ای که ابراز محبت به علی جرم بود آیا کسی می توانست امر به معروف و نهی از منکر کند؟ لذا تا بخواهد امر به معروف کند فقه جلوی او را می گیرد و می گوید: باید شرایط امر به معروف محقق شود و اگر احتمال تأثیر نمی دهید و این کار را انجام دهید مرتکب گناه شده اید علم فقه از تفسیر نهضت اباعبدالله است، اما علم عرفان می تواند در تبیین این نهضت به خوبی نقش خود را ایفا کند، وقتی در نقطه آغاز حرکت یعنی مدینه به امام گفتند کجا می روید؟ و حال که می روید چرا خاندان خود را می برید؟ فرمود: «انّ اللّهَ شاءَ انْ یَراکَ قَتیلا و انَّ اللّهَ شاء انْ یَراهُنَ سَبایا ؛ بحارالانوار، ج 44، ص 364؛ مقتل الحسین، مقرّم، ص 19» خدا می خواهد تو را کشته ببیند و خدا می خواهد آنان را(اهل بیت(ع)) را اسیر ببیند.
 
* در اینجا هیچ علمی غیر از عرفان نمی توانداین معنا را تحمل کند و این منظر را جز علم عرفان نمی تواند توجیه کند علم عرفان می گوید: جز خدا و ظهورات خدا چیزی نیست، این که قرآن می گوید: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ...؛ سوره نحل آیه 90» اباعبدالله می خواهد مظهر آن اراده خدا باشد؛ اگر حضرت فرمود: «وَ أَنِّی لَمْ أَخْرُجْ أَشِراً وَ لَا بَطِراً وَ لَا مُفْسِداً وَ لَا ظَالِماً وَ إِنَّمَا خَرَجْتُ لِطَلَبِ الْإِصْلَاحِ فِی أُمَّةِ جَدِّی ص أُرِیدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أَسِیرَ بِسِیرَةِ جَدِّی وَ أَبِی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع فَمَنْ قَبِلَنِی بِقَبُولِ الْحَقِّ فَاللَّهُ أَوْلَی بِالْحَقِّ وَ مَنْ رَدَّ عَلَیَّ هَذَا أَصْبِرُ حَتَّی یَقْضِیَ اللَّهُ بَیْنِی وَ بَیْنَ الْقَوْمِ بِالْحَقِّ وَ هُوَ خَیْرُ الْحاکِمِینَ؛ بحارالأنوار ج: 44 ص: 329» و من نه از روی خودخواهی و یا برای خوشگذرانی و نه برای فساد و ستمگری از مدینه خارج می گردم، بلکه هدف من از این سفر، امر به معروف و نهی از منکر و اصلاح امور امّت است؛ یعنی من می خواهم مظهر امر به معروف و نهی از منکر الهی باشیم کما این که خدای متعال امر به معروف و نهی از منکر و تباهی می کند و اگر نبود سخن رسول الله که فرمود: «انّ اللّهَ شاءَ انْ یَراکَ قَتیلا و انَّ اللّهَ شاء انْ یَراهُنَ سَبایا»، قطعا ابی عبدالله نمی توانست این کار را انجام دهد لذا همه به ایشان گفتند کجا می روید؟
 
این جریان باید برای همه ما درس باشد که اباعبدالله برای تحقق نهضت الهی و اراده خداوند وارد عرصه عاشورا شد و اگر گفته شود، عرفان حسینی و نهضت اباعبدالله چه نسبتی با عرفان دارد؛ باید سوال کنیم که این نهضت چه نسبتی با عرفان ندارد؟! بلکه تماماً متخذ از این نگرش عرفانی است
 
عرفان یعنی شهود حق و خداوند اراده کرده است که حق و عدل را در این شرایط سخت و دشوار که در اثر حرکات منافقانه معاویه و حکام ظالم؛ اسلام در آستانه محو شدن بود را احیا کند لذا قدم به قدم حضرت بر اساس نگرش عرفانی حرکت می کردند و اصحاب و یاران حضرت هم این گونه بودند، این طور نبود که کسی بر اساس ملاک های ظاهری در نهضت عاشورا حضور داشته باشد، وقتی حضرت به عبیدالله حر جعفی گفت؛ بیا به یاری من و او گفت من نمی توانم، اما اسب و شمشیرم را اهدا می کنم، حضرت فرمود: «یا ابن الحرُّ ما جئناک لفرسک وسیفک! إنّما أتیناک لنسألک النصرة، فإنْ کنت قد بخلت علینا بنفسک فلاحاجة لنا فی شی ء من مالک! ولم أکن بالذی اتخذ المضلّین عضداً لأنی قد سمعت رسول الله(ص) وهو یقول: من سمع داعیة اهل بیتی ولم ینصرهم علی حقّهم إلّا أکبّه اللّه علی وجهه فی النار؛ الفتوح، 5: 129- 132، وعنه مقتل الحسین(ع)، للخوارزمی 1: 324- 326، وانظر الإرشاد: 209 وتأریخ الطبری؛ وأنساب الأشراف، 3: 384؛ وإبصار العین: 151- 15» من به طمع شمشیر و اسب به نزد تو نیامده ام، بلکه بدان آمده ام تا در موافقت من مرافقت نمایی و مرا بر دشمنان مدد و معاونت کنی. اگر به نَفْس خویش با ما بخیلی می کنی، ما را به مال تو حاجتی نیست و من از جدّ خویش محمّد مصطفی(ص) شنیده ام که هر که فریاد یاری خواستن اهل بیت(ع) من بشنود و ایشان را یاری ندهد، خدای تعالی او را در آتش دوزخ می افکند.
 
این نگرش در غیر مدل عرفان قابل ارزیابی نیست.
 
* آیا این نگاه عارفانه در یاران حضرت هم مشهود بود؟
 
قطعا یاران اباعبدالله الله هم دلداده بودند و بر اساس مدل عرفانی و قلبی وارد قیام عاشورا شدند، لذا تمام اصحاب حضرت با دلدادگی وارد عاشورا شدند.
 
در جریان حوادث عاشورا آن صحابی و یار وفادار امام؛ سعید بن عبدالله به حضرت عرض کرد موقع نماز است و گفت؛ یا بن رسول الله من فرسنگ ها راه آمده ام تا به اینجا رسیده ام لذا در هنگام نماز اجازه بده سپر بلای تو باشم، «مقتل الحسین(ع)، خوارزمی، ج 2، ص 20، انوارالهدی؛ الملهوف، ص 165» و این جز با مدل عرفان قابل تفسیر و تفهیم نیست.
 
* هماهنگی حماسه و عرفان در نهضت حسینی را چگونه تبیین می کنید؟
 
حماسه هایی مانند، حماسه اباعبدالله(ع) متأثر از عرفان است و این گونه نیست که حماسه در عرض عرفان باشد، چرا که حماسه مربوط به عقل عملی است و شهود کار قلب است و عمل متأثر از شهود و فعل قلب است همه عارفان با حماسه و نهضتی که در مسیر اراده الهی است موافقند، منتهی برخی از عارفان در سفر اول و دوم عرفانی خود متوقف شده اند و برخی به سفر سوم و چهارم عرفانی خود نیز رفته اند، انبیاء الهی کسانی هستند که اسفار اربعه را پیوده اند؛ یعنی نه تنها به حق رسیده اند، بلکه از جانب حق برای هدایت خلق آمده اند تا ارادات الهی را محقق کنند از آنجا که اراده الهی به تحقق عدل و داد در سراسر عالم تعلق گرفته است، لذا هیچ عارفی با حماسه و نهضت و قیام مقابل ظلم و استبداد مخالفت ندارد، منتهی برخی به سفر چهارم نیز موفق شده اند و به دستگیری خلق آمده اند و برخی در سفر اول و دوم متوقف شده اند، لذا انبیاء الهی و اولیای حق بر اساس همین عرفان وارد میدان هدایت خلق شده اند.
 
از این حرکت ها نهضت امام خمینی(ره) نیز متأثر می باشد و به فرموده آیت الله جوادی آملی در کتاب بنیان مرصوص: «امام قهرمان اسفار اربعه بود؛ بنیان مرصوص ص 87» و اگر عرفان امام نبود، این حرکت او قابل توجیه نبود و خیلی نمی توانستند این اقدام امام را توجیه کنند، ظلم را می دیدند و مبارزه را، راه قطعی می دانستند اما می گفتند: شرایط مناسب نیست و قیام و نهضت به کشتن دادن جامعه هست، لذا اگر این نهضت شکوهمند انقلاب اسلامی محقق شد، به خاطر این بود که امام شاگرد عرفانی اباعبدالله الحسین(ع) بود، شما اگر به پیام های امام در آن عصر نگاه کنید می بینید که ایشان بر اساس همان بینش عرفانی، نهضت خود را محقق ساخت و می فرمودند: «نگویید شرایط آماده نیست بلکه باید شرایط را آماده کرد» مهیا کردن شرایط حصولی نیست تحصیلی است و شرایط قیام را باید تحصیل کرد.این «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ..؛ سوره نحل آیه 90» یعنی نهضت اباعبدالله و ابن نگرش در سراسر نهضت حسینی مشهود است.
 
* از حالات اباعبدالله و اصحاب ایشان در هنگامه شهادت با این نگرش مطالبی بیان نمایید؟
 
این نگرش ادامه یافت، تا صبح روز عاشورا و در شب عاشورا حضرت پرده از چشمان اصحاب برداشت و جای ایشان را نشان داد «علل الشرایع، ج 1، ص 229، باب 163، شماره 1؛ و ر. ک: بحار الانوار، ج 44، ص 297، شماره 1»، آیا این جز عرفان است؟! لذا در شب عاشورا همه خوشحال بودند و در شب عاشورا نام خود را بر تیرها می نوشتند «رک: تاریخ طبری، ج 5، ص 441» تا تصور نشود ایشان انسان هایی معمولی بوده اند بلکه اصحاب حضرت از بزرگان و اصحاب و شخصیت های علمی زمان خود بودند و حالات ایشان در زمان شهادت بگونه ای بود که عاشقانه به مصاف مرگ می رفتند و شخصیت هایی مانند علی اکبر و حضرت عباس که در اوج و شکوه عرفان هستند، مسئله دیگری است، حضرت علی اکبر در حالی که هنوز زنده است می گوید: «نادی بأعلی صوته: یا أبتاه! هذا جدّی رسول الله(ص) قد سقانی بکأسه الأوفی شربة لا أظمأ بعدها أبداً! وهو یقول لک: العجَل! فإنّ لک کأساً مذخورة؛ مقتل الحسین(ع) للخوارزمی: 2: 34- 36، وانظر: الإرشاد: 2: 106- 107 وتأریخ الطبری: 3: 330- 331، والدرّ النظیم: 555، والأخبار الطوال: 256، وتذکرة الخواص: 230، وإعلام الوری: 2: 464، وتسلیة المجالس: 2: 310، ومقاتل الطالبین: 86» و پرده ها کنار رفته اند تا این که نوبت به اباعبدالله(ع) می رسد و مناجات حسین(ع) در لحظات شهادت از زیباترین حالات معنوی آن حضرت است که با خدایش این چنین سخن می گوید:«یا الهی صبراً علی قضائک و لا معبود سواک یا غیاث المستغیثین؛ صحیفة الامام الحسین(ع)، الشیخ جواد قیومی، ص 100»، اگر بخواهیم به این نکته بیشتر توجه کنیم باید گفت: ایشان شهود حق داشتند و مستغرق در شهود حق بودند و برای تحقق اراده الهی به این قیام آسمانی دست زدند، هیچ چیز ایشان را نمی توانست به صحنه بیاورد و ایشان را به مقامی رساند که حضرت در شب عاشورا بفرماید: «فَانّی لا اعْلَمُ اصْحاباً اوْفی وَ لا خَیْراً مِنْ اصْحابی وَ لا اهل بیت ابَرَّ وَ لا اوْصَلَ مِنْ اهْلِ بَیْتی فَجَزاکُمُ اللَّهُ عَنّی خَیْراً؛ اللهوف علی قتلی الطفوف، سید بن طاووس، ترجمه سید محمد صحفی، ص 74»
 
من اصحابی باوفاتر و بهتر از یاران خود و خاندانی نیکوتر و مهربان تر از خاندان خود سراغ ندارم. خداوند از جانب من به شما پاداش خیر دهد.
 
یاوران امام حسین(ع) با بصیرت و شناخت کامل و ایمان به هدف، مسیر خود را با اختیار برگزیده بودند و امام(ع) در جذب آنها هرگز از تهدید، تطمیع و فریب و خدعه استفاده نکرد؛ بلکه آنان با ایمان به هدف مقدّس حسین(ع) به حمایتش برخاستند.
 
«اوفی» از ماده "وفی" است یعنی هرچه دارند دادند؛ این که می گویند: «اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حینَ مَوْتِها ؛ زمر آیه 42» یعنی همه چیز او را می گیرد و این که می گویند ایشان باوفا بودند یعنی همه چیز خود را در طبق اخلاص نهادند و تقدیم کردند، لذا نهضت امام حسین(ع) جز عرفان چیزی دیگری نیست و اگر بخواهیم مقایسه ای بکنیم «حماسه» قالب است و «عرفان» قلب و آن قلب این قالب را ساخته است و این که می بینیم با گذشت قرن ها با وجود همه عداوت ها و سعی دشمنان اهل بیت(ع) در مخفی کردن نور حسینی، هنوز این نهضت زنده و شکوفا و جاویدان شده چون ارادة الله است که باقی است.
 
در زیارت اباعبدالله(ع) در نیمه شعبان می گوییم: «وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ نُورُ اللَّهِ الَّذِی لَمْ یُطْفَأْ وَ لاَ یُطْفَأُ أَبَداً وَ أَنَّکَ وَجْهُ اللَّهِ الَّذِی لَمْ یَهْلِکْ وَ لاَ یُهْلَکُ أَبَداً» و گواهی می دهم که تو آن نور خدایی که از ازل روشن بوده و تا ابد هیچکس آن را خاموش نتواند کرد و تو وجه باقی الهی این ها همان مطالبی است که در عرفان اسلامی می بینیم و بزرگان و حکیمان الهی ما این مطالب را در قالب علمی می برند و نتایج و محصولات علمی و عرفانی می گیرند و به حوزه علم و عرفان ارائه می دهند.
 
* به مناسبت ایام تبلیغی ماه محرم و عزاداری سیدالهشداء، چه توصیه هایی برای اهل منبر دارید؟
 
همان طوری که امام راحل فرمود: ما هرچه داریم از محرم و صفر داریم و حوزه ها به برکت این محرم و صفر بر پا هستند و اگر علم فقه و کلام و فلسفه و ... داریم همه به برکت این منابر و محافل حسینی است، احیا محرم و صفر یک اصل است؛ درست است که حوزه ها این محافل و مجالس را برپا می کند، اما قوام خود این حوزه ها به این منابر و تکایا و حسینیه هاست، دو عامل همواره نهضت اباعبدالله اله را در طول تاریخ همواره آسیب می زند: اول از ناحیه دشمنان که نمی خواستند این نهضت رشد کند و دوم: دوستانی هستند که بر اساس غفلت و جهل با نهضت حسینی برخورد می کنند؛ نهضت اباعبدالله یک دستگاه پاک و منزه است که آلودگی را بر نمی تابد ممکن است مدتی کسی بخواهد با این نهضت بازی کند، اما اگر آلودگی ادامه یابد عظمت مقدس این نهضت او را کنار می زند و بازی کردن با این نهضت جایی ندارد؛ حرف های لغو و سخنانی که موجب وهن این نهضت می شود، نباید از بیان مبلغان گفته شود؛ عده ای نهضت عاشورا را تنها در حد احساسات و عواطف خلاصه می کنند و چهره اباعبدالله و ابوالفضل العباس و علی اکبر(ع) و دیگر شخصیت های بزرگ عاشورا را در یک مدل طبیعی و مادی ارزیابی می کند، آن ها چون توان این را ندارند، مدل های ملکوتی و نگرش های عقلانی را در جامعه ارائه کنند، این معارف را از ملکوت به ملک تنزیل می دهند و سخن از چشم و لب و گونه می کنند، نهضت عاشورا نهضت ملکوتی است و نباید شعر و مطلبی بگوییم که موجب نقص و تنزل این نهضت باشد.
 
آخرین توصیه ای که امام حسین(ع) به اهل بیت(ع) نمود این بود: به گونه ای حرف نزنید که موجب پایین آمدن قدر و منزلت قیام ما گردد و مبادا صدقه قبول کنید و مبادا مسائل مالی را مطرح کنید در نهضت اباعبدالله هم کسانی که با عزت و با صلابت باشند، قطعا اباعبدالله این عزت را برای ایشان تأمین خواهد کرد.